دستاويزهاى مذهبى ، كه بسى كارآمدتر بودند ، سود مىجستند . « 1 » تغييرات جديد در نظام آموزشى نيز با مخالفت رو به رو شد كه مدارس رشديه بارزترين نمونهء آن است . رشديه اولين فردى بود كه پس از آشنايى با شيوه‌هاى جديد آموزش ، شيوهء امروزى تعليم الفبايى فارسى را ابداع كرد كه با به كارگيرى آن ، دانش‌آموزان در مدت اندكى ، نزديك به يك سال ، قادر به خواندن و نوشتن مىشدند ؛ در صورتى كه پيش از آن ، حروف الفبا مستقلا آموزش داده نمىشد و سال‌ها طول مىكشيد تا دانش‌آموزان بتوانند به درستى بخوانند و بنويسند . مدارس رشديه بارها تكفير و تعطيل شد . « 2 » اين در حالى بود كه هيچ عالم سرشناس يا مرجع تقليدى فتوا به كفر آنها نداد . در تهران علمايى چون شيخ هادى نجم‌آبادى و محمد طباطبائى مدرسهء اسلام را تأسيس كردند كه به شيوهء جديد محصلان را آموزش مىداد . « 3 » علماى بزرگ عراق ، مانند آيت اللّه محمد كاظم خراسانى نيز از شيوه‌هاى آموزش و پرورش نو و بنيانگذارى مدارس جديد پشتيبانى مىكردند . « 4 » در سال‌هاى بعد نيز آيت اللّه بروجردى از تأسيس مدارس جديد حمايت كرد . « 5 » با وجود اين ، باور عامهء مردم غير از اين بود . در يك مورد ، در توضيح مخالفت با مدرسهء رشديه گفته شده است : نوباوگانى كه به اين سرعت و سهولت مطالب به آن بزرگى را فرا مىگيرند ، مسلما بعدها از دين برخواهند گشت و به كفر روى خواهند آورد . « 6 » شكى نيست كه موقعيت فرهنگى - اجتماعى مسلمانان در اين دوره را نمىتوان با اين نمونه‌هاى اندك توصيف كرد ، اما متأسفانه اين تحقيق را مجالى بيش از

--> ( 1 ) . همو ، نخستين رويارويىهاى انديشه‌گران ايران با دو رويهء تمدن بورژوازى غرب ، ص 306 ، 309 و 316 ؛ حامد الگار ، دين و دولت در ايران ؛ ( نقش علماء در دوره قاجار ) ، ترجمهء ابو القاسم سرى ، ص 108 و 109 . ( 2 ) . حامد الگار ، دين و دولت در ايران ، ص 310 ؛ فخر الدين رشديه ، زندگينامه پير معارف رشديه ، بنيانگذار فرهنگ نوين ايران ، ص 25 - 35 . ( 3 ) . فخر الدين رشديه ، زندگينامهء پير معارف رشديه بنيانگذار فرهنگ نوين ايران ، ص 87 ؛ على اصغر حلبى ، تاريخ نهضت‌هاى دينى - سياسى معاصر ، ص 295 . ( 4 ) . عبد الهادى حائرى ، تشيع و مشروطيت در ايران و نقش ايرانيان مقيم عراق ، ص 168 . ( 5 ) . محمد جواد صاحبى ، انديشه اصلاحى در نهضت‌هاى اسلامى ، ص 213 و 214 . ( 6 ) . فخر الدين رشديه ، زندگينامهء پير معارف رشديه بنيانگذار فرهنگ نوين ايران ، ص 32 . البته علل ديگرى نيز به اين مخالفت‌ها دامن مىزد ؛ از جمله ، شباهت اين مدارس با مدارس ميسيونرى . ر . ك : حامد الگار ، دين و دولت در ايران ، ص 310 .